FUTBOL YARALANMALARININ AZALTILMASINA YÖNELİK KIZILÖTESİ TERMOGRAFİ PROTOKOLÜ
Bu makale, “Human Kinetics Journals”ın 2020 yılının ilk çeyreğinde yayımlanan; İspanya La Liga takımlarında yer alan profesyonel futbolcuların kızılötesi termografi cihazı ile takip edilerek yaralanma/sakatlanma oranlarının azaltılmasına yönelik bir sakatlanma önleme programı geliştirilmesini ve bu programın sezon öncesi dönemdeki sakatlanma sıklığı üzerindeki etkilerini ele almaktadır.
Üst düzey profesyonel spor branşlarındaki yüksek rekabet, yaralanma risklerini de beraberinde getirmektedir. Multifonksiyonel yapısıyla öne çıkan futbol, en yüksek yaralanma oranına sahip branşlar arasında yer almaktadır. Literatürdeki epidemiyolojik çalışmalar, futbolcuların sezon başına yaklaşık %15 oranında sakatlandığını ve bu durumun genel oyuncu popülasyonunun %65 ila %95’ini etkilediğini ortaya koymaktadır. Müsabakalardaki yoğun rekabet ortamı, yaralanma sıklığının antrenman ortamlarına göre daha fazla olmasına yol açmaktadır. Kulüplerin yaptığı astronomik harcamalar ve kimi zaman tek bir oyuncuya bağlanan yüksek finansal değerler; sporcuların sakatlanma oranlarını minimize etmek amacıyla teknolojik cihaz arayışlarını ve kullanımlarını günden güne artıran temel bir göstergedir.
Çalışmaya toplam 33 erkek profesyonel futbolcu gönüllü olarak katıldı. Katılım sağlayan oyuncular, İspanya La Liga ve Copa del Rey (Ulusal kupa) müsabakalarında 2 sezon boyunca mücadele eden futbol takımlarına mensuptular. Oyuncular arasındaki sakatlanma sıklığı sezon öncesi dönemde kaydedildi. Çalışmaya sadece sezon öncesi dönemden önceki 2 ay içinde sakatlanmamış oyuncular dahil edildi ve toplam 24 oyuncu (ortalama [SD]; yaş: 27,4 [4,0] yıl, profesyonel oyun deneyimi: 6,2 [4,6] yıl) çalışmaya dahil edildi. Çalışma, İnsan Denekler Üzerinde Yapılan Tıbbi Araştırmalara İlişkin Etik İlkeler (Helsinki Bildirgesi) uyarınca yürütülmüş ve Madrid Politeknik Üniversitesi Araştırma Etik Kurulu tarafından onaylanmıştır.
İki ardışık sezon öncesi dönemde uygulanan iki yaralanma önleme programını karşılaştırmak için kesitsel ve prospektif bir çalışma tasarımı kullanıldı: ilk sezon öncesi dönemde (48 gün) uygulanan geleneksel bir yaralanma önleme programı (CPP) ve ikinci sezon öncesi dönemde (40 gün) uygulanan kızılötesi termografi yaralanma önleme programı (IRTPP) ve her oyuncunun tüm yaralanma olayları kaydedildi.
Avrupa Futbol Federasyonları Birliği Tıp Komitesi kriterlerine göre, sakatlık tanımı, sakatlık şiddeti, antrenman ve maç maruziyeti belirlendi. Aynı uzlaşma bildirisine göre, her sakatlık, sakatlık sınıflandırmasını, yerini ve türünü belirlemek için Orchard Spor Sakatlığı Sınıflandırma Sisteminin değiştirilmiş bir versiyonuna göre kodlandı.
Hem teknik ekip hem de sağlık ekibi, her iki hazırlık dönemi boyunca aynıydı. Antrenman, toparlanma yöntemleri ve mikro döngü yapısı (morfolojik döngü) her iki dönem arasında aynıydı. Yurt dışında yapılan antrenmanlar hariç, iki hazırlık dönemi boyunca kullanılan antrenman sahası aynıydı. Bu durumda, saha koşulları her zaman benzer ve futbol antrenmanı için en uygun seviyedeydi: doğal çim her zaman aynı uzunlukta (2 cm) kesilmişti. Birinci hazırlık döneminde 53 antrenman seansı (toplam 77 saat antrenman) ve 8 hazırlık maçı (her biri 90 dakika) yapıldı; ikinci hazırlık döneminde ise 44 antrenman seansı (toplam 60 saat antrenman) ve 9 hazırlık maçı yapıldı.
İkinci sezon öncesi dönemde, tüm termogramların kaydedilmesi için kızılötesi termografi dijital kamera (ThermaCAM ™ SC660; FLIR Systems AB, Danderyd, İsveç) kullanıldı. Cilt profili değerlendirmesinin gereklilikleri göz önünde bulundurularak, termogramlar, ortam sıcaklığının cilt sıcaklığı üzerindeki etkisini önlemek için sıcaklığın 20°C (2°C), nemin %39,8 (%7,8) ve atmosfer basıncının 0,96 (0,04) atm’de tutulduğu bir odada kaydedildi. Cilt sıcaklığını etkileyen faktörler olan değerlendirme odasındaki ortam sıcaklığı ve bağıl nem, 12 , 13 BAR988HG istasyonu (Oregon Scientific, Portland, OR) vasıtasıyla ölçüldü.
Termografik değerlendirme, her antrenman seansından önce aynı günlük saatte (sabah 9’da) gerçekleştirildi. Oyuncular, kızılötesi termografi değerlendirmesi öncesinde ve sırasında aynı rutini izlediler ve termal görüntülerinin değerlendirmesini etkileyebilecek davranışlardan kaçınmaları konusunda bilgilendirildiler (ör: sigara içmek, alkol tüketmek, ilaç veya tedavi almak veya incelenecek bölgelere kozmetik uygulamak vb.). Her katılımcı, kayıt bölgesini açığa çıkararak ve sadece iç çamaşırı giyerek 15 dakika boyunca çevresel koşullara uyum sağladı.
Termogramlar ayakta durma pozisyonunda kaydedildi; açıkta kalan vücut bölgesi ile kamera arasındaki mesafe, oyuncunun boyuna bağlı olarak 2,5 ila 3 m arasındaydı. Değerlendirme boyunca her denek için iki görüntü (alt ekstremitelerin ön ve arka görünümleri ile karın ve alt sırt bölgeleri) yakalandı. Tüm ölçümler aynı araştırmacı ve kızılötesi termografi uzmanı tarafından yapıldı. 640 × 480 piksel boyutunda .JPG formatında yüzey termal görüntüleri yakalandı ve 25 ilgi bölgesinden, ThermaCAM ™ Researcher ™ yazılımı (sürüm 2.9; FLIR Systems AB) kullanılarak cilt sıcaklığı çıkarıldı. Her bir ROI’den (ilgili bölge/incelenen alan) elde edilen cilt sıcaklığı ve karşıt ROI arasındaki asimetri düzeyi ile ilgili bireysel raporlar günlük olarak düzenlenerek teknik ve tıbbi personele dağıtıldı.
Kulübün teknik ve sağlık kadrosunun her üyesine, çok disiplinli bir ekip (bir doktor, bir güç ve kondisyon antrenörü ve bir fizyoterapistten oluşan) tarafından hem önleyici programların (ilk hazırlık döneminde (CPP) ve ikinci hazırlık döneminde (IRTPP)) nasıl uygulanacağı konusunda eğitim verildi. Bu eğitimler ilgili hazırlık dönemlerinin başında verildi ve kulüp personeli, herhangi bir şüphe veya açıklığa kavuşturulması gereken soru olması durumunda profesyonel ekiple sürekli iletişim halindeydi.
CPP, yalnızca oyuncu belirli bir vücut bölgesinde ağrı (görsel analog ölçekte 4 veya daha yüksek bir değer olarak kabul edilir), rahatsızlık veya yorgunluk bildirdiğinde uygulandı. CPP ile ilgili olarak aşağıdaki prosedürler uygulandı:
1. Teknik ekip oyuncuya tavsiyelerde bulundu ve antrenman programında küçük ayarlamalar yapıldı.
2. Antrenmandan sonra, etkilenen bölgelere fizyoterapi tedavisi (eklem ve yumuşak doku mobilizasyonu ve pasif germe) ve soğuk su veya buz (10°C–12°C, 10 dakika süreyle) uygulandı.
İkinci sezon öncesi dönemde, her oyuncunun termogramları her sabah antrenman seansından hemen önce alındı ve her bir ilgi bölgesinin (ROI) sıcaklığı belirlendi. Cilt sıcaklığında iki taraflı asimetri tespit edildiğinde, aşağıdaki ölçeğe göre IRTPP (Kızılötesi termografi yaralanma önleme programı) uygulandı:
Normal(0,00–0,29°C)
Takip (0,30–0,49°C)
Önleme (0,50–0,99°C)
Uyarı (1,00–1,49°C)
Şiddetli asimetri (≥1,50°C)
Bu nedenle, iki taraflı sıcaklık farkı ≥0,5°C bulunduğunda önleme protokolü uygulandı. IRTPP ile ilgili olarak aşağıdaki prosedürler uygulandı:
1. Oyuncu ve teknik ekip, termografi değerlendirmesinin hemen ardından kızılötesi termografi kalitatif sonuçları (yani, sıcak noktalar ve öznel asimetriler) hakkında bilgilendirildi; böylece etkilenen vücut bölgesi dikkate alınarak antrenman seansı değiştirilebildi.
2. Eğitimden hemen sonra etkilenen bölgeye buz veya soğuk suya (10-12°C, 10 dakika süreyle) daldırma işlemi uygulandı.
3. Antrenman seansından sonra etkilenen bölgeye eklem ve yumuşak doku mobilizasyonu ve pasif germeye dayalı fizyoterapi tedavisi uygulandı.
Sabahki eğitim seansının ardından teknik ve tıbbi personele, incelenen bölgelerin cilt sıcaklığının gelişimini de içeren, bireysel ve toplu nicel bir rapor sunuldu.
Nicel değişkenler ortalama (standart sapma) olarak sunulmuştur. Normalliği belirlemek için Shapiro-Wilk testi uygulanmıştır. İki bağımlı örneklem arasındaki karşılaştırma, parametrik veriler için eşleştirilmiş Student t testi kullanılarak yapılmıştır. Parametrik olmayan veriler için ise hem Friedman hem de Wilcoxon testleri uygulanmıştır.
Yaralanma sıklığı (sıklık, yer, tür ve mekanizma) ve yaralanma nedeniyle işe gelmeme günleri, ortalamaların olasılık tabloları kullanılarak işlendi; karşılaştırmalar, ortalamaların ki-kare testi (χ²) ile yapıldı . Ek olarak, iki değişken arasındaki ilişki, nominal değişkenler için Cramer V ( V Cramer ) ve sıralı değişkenler için Somers D ( d Somers ) ile gerçekleştirildi .
Tüm testler için istatistiksel anlamlılık düzeyi α = .05 olarak belirlendi . İstatistiksel analizler SPSS (versiyon 20.0; IBM Corp, Armonk, NY) kullanılarak gerçekleştirildi.
Yaralanma sıklığı, CPP sezonundaki 15 yaralanmadan (oyuncu başına 0,63 [0,77] yaralanma) IRTPP sezonundaki 6 yaralanmaya (oyuncu başına 0,25 [0,53] yaralanma) düştü. İki hazırlık dönemi boyunca, yaralanmalar nedeniyle toplam 170 gün devamsızlık yaşandı (yaralanma başına 8,1 [10,0] gün). Bu da CPP’yi takiben yaralanma başına 10,4 [11,0] gün, IRTPP’ye göre yaralanma başına 2,3 [2,8] gün daha yüksek oldu. Ayrıca, yaralanma şiddeti dikkate alındığında, oyuncuların devamsızlık günleri CPP’den IRTPP’ye göre azaldı:
Hafif (11’e karşı 6)
Küçük (8’e karşı 0)
Orta (95’e karşı 8)
Ciddi (42’ye karşı 0)
*İki sezon arasında istatistiksel olarak anlamlı fark ( P < 0,05)
Her iki sezon öncesi dönemde yaralanma yerlerini (ROI’lere göre) karşılaştırdığımızda, en çok etkilenen bölgeler uyluk %47,6, kalça-kasık bölgesi %14,3 ve ayak bileği %14,3 olmuştur. İstatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmamıştır. Programlar ile yaralanma yeri arasında anlamlı bir ilişki bulunamadı. Bununla birlikte, IRTPP’yi takiben uyluk, diz ve kalça-kasık yaralanmalarında azalma gözlendi (Şekil 2).
*İki sezon arasında istatistiksel olarak anlamlı fark ( P < 0,05)
Kas-iskelet sistemi yaralanmaları en sık görülen yaralanma tipi (%61,9) iken, bunu tendon (%19,0) ve eklem (%9,5) yaralanmaları takip etmiştir. Programlar ile yaralanma tipi arasında anlamlı bir fark veya ilişki bulunmamış olsa da, CPP ile karşılaştırıldığında IRTPP sonrasında iskelet kası yaralanmalarının sayısında anlamlı bir azalma tespit edilmiştir.
*İki sezon arasında istatistiksel olarak anlamlı fark ( P < 0,05)
Yaralanma şiddeti ile programlar arasında anlamlı bir fark veya anlamlı bir ilişki bulunmamıştır. Yaralanma mekanizması (aşırı yüklenme ve travma) sıklığı CPP ve IRTPP arasında benzerlik göstermiş olup, yaralanma mekanizması ile programlar arasında anlamlı bir fark ya da ilişki saptanmamıştır. Her iki sezon öncesi hazırlık dönemine katılan oyuncuların antropometrik ölçümlerinde ve vücut kitle indeksinde anlamlı bir fark olmadığını belirtmek önemlidir. Antrenman yükü ve toplam yük de her iki sezonda benzer bulunmuştur. Ancak, hazırlık maçları yükü IRTPP’ye (148 dk) kıyasla CPP’de (132 dk) istatistiksel olarak daha düşük tespit edilmiştir. Antrenmanlarda meydana gelen yaralanma sayısı (sırasıyla CPP ve IRTPP sezonlarında 11’e karşı 5), maçlar esnasında meydana gelenlerden (sırasıyla CPP ve IRTPP sezonlarında 4’e karşı 1) daha fazla olsa da, önleme programları arasında antrenman ve müsabaka yaralanma insidansı dağılımında anlamlı bir fark ve ilişki bulunmamıştır.
Ortalama yaralanma oranı 1000 maruz kalma saati başına 5,9 yaralanma; antrenman için 1000 saat başına 4,9 yaralanma ve müsabaka için 1000 saat başına 17,9 yaralanma olarak belirlenmiştir. CPP uygulanan grupta antrenmanda yaralanma meydana gelme bağıl/relatif riski, IRTPP’ye göre 2,2 kat daha yüksek bulunmuş olup (%95 güven aralığı, 0,66–7,30); CPP ve IRTPP sonrasında antrenmanda yaralanma yaşanma olasılığı sırasıyla 0,85 ve 0,26 olarak hesaplanmıştır. Müsabakalarda ise yaralanma meydana gelme bağıl/relatif riski CPP’de IRTPP’ye kıyasla 4 kat daha yüksek çıkmış (%95 güven aralığı, 0,90–11,46); müsabakada yaralanma yaşanma olasılığı CPP için 0,19 ve IRTPP için 0,04 olarak bulunmuştur.
İlk olarak, ikinci hazırlık döneminde sakatlanma sıklığındaki ve devamsızlık günlerindeki azalma, oyuncuların sağlığıyla ilgili olarak personel tarafından alınan uygun kararlardan kaynaklanmış olabilir; bu kararlar, sakatlanma riskine ilişkin bireysel termografi raporlarıyla desteklenmiştir. İlk hazırlık döneminde antrenmanlardaki (1000 saatlik maruz kalma süresinde 7,0 sakatlanma) ve maçlardaki (1000 saatlik maruz kalma süresinde 37,5 sakatlanma) sakatlanma sıklığı, literatürde daha önce bildirilenlere benzerdi. Ancak bu sakatlanmalar, ikinci hazırlık döneminde görülenlerden (antrenmanlarda 1000 saatlik maruz kalma süresinde 3,8 sakatlanma ve maçlarda 1000 saatlik maruz kalma süresinde 6,0 sakatlanma) önemli ölçüde daha yüksekti. İki sezon boyunca oyuncu özellikleri ve antrenman yükü benzerdi, ancak ilk hazırlık döneminde daha az sayıda maç oynandı. Daha fazla maç oynamanın daha yüksek bir sakatlanma riski anlamına geldiği düşünülse de, bu çalışmada bunun doğru olmadığı görüldü; bu da kızılötesi termografi programının antrenör ve sağlık personelinin daha iyi kararlar almasına yardımcı olarak, sakatlanma riskini ve devamsızlık günlerini azaltmada faydalı olduğunu gösterebilir.
İkinci olarak, iki hazırlık dönemi boyunca yaralanma türü ve yeri karşılaştırıldığında, özellikle uyluk bölgesinde olmak üzere, toplam kas-iskelet sistemi yaralanması sayısında azalma ve kalça, kasık ve diz bölgelerinde yaralanma olmaması gözlemlenmiştir. Futbolcularda uyluk, diz, kalça ve kasık, en yüksek sayıda birincil ve ikincil yaralanmaya maruz kalan ve oyuncuların yokluğuna neden olan bölgelerdir. Kızılötesi termografi önleme programı, bu bölgelerdeki yaralanma sıklığını azaltmada etkili görünmekte ve oyuncuların maksimum sayıda antrenman seansına katılmaları ve maçlarda seçilmeleri için uygun olmalarını sağlamaktadır. Bu bağlamda, bu çalışmanın sonuçları, futbolda yaralanma sınıflandırmasını analiz eden önceki çalışmalarla tutarlıdır.
Üçüncüsü, yaralanmaların ciddiyetine göre dağılımını gözlemlediğimizde, ikinci sezon öncesi verileri, ilk sezon öncesi dönemine kıyasla, yaralanmaların yalnızca hafif veya orta şiddette olduğunu göstermiştir; ilk sezon öncesi döneminde ise hafif ve ciddi yaralanmalar da kaydedilmiştir. Belirli bir oyuncunun termogramlarında yüksek düzeyde asimetri elde edildiğinde, oyuncu asimetriyi azaltmak için bireyselleştirilmiş bir antrenman programına tabi tutulmuştur. Bu günler de yaralanma nedeniyle kaybedilen günler olarak sayılmıştır, ancak çalışmanın sonuçları, yaralanma ciddiyetine bağlı olarak kaybedilen gün sayısının daha düşük olmasından da anlaşılacağı üzere, bu günlerin büyük bir yaralanmayı önlemeye yardımcı olabileceğini göstermektedir. Bu, özellikle devamsızlık günlerine ilişkin verileri yorumlarken önemlidir. Yaralanma ne kadar şiddetliyse, oyuncunun kaybettiği gün sayısı da o kadar fazla olur. Bu nedenle, ön çalışma, kızılötesi termogramlardan elde edilen bilgilerin kullanılmasının yalnızca antrenman seanslarının ve yaralanma nedeniyle kaybedilen olası maçların sayısını azaltmakla kalmayıp, muhtemelen tıbbi ücretlerin ve primlerinin maliyetini de azaltabileceğini göstermektedir.
Dördüncüsü, yaralanma mekanizmasına ilişkin veriler dikkate alındığında, 2 sezon öncesi dönemde benzer sonuçlar elde edildi ve sonuçlar literatürde daha önce yayınlananlarla uyumluydu. Bu veriler, kızılötesi termografinin yaralanma önleme alanındaki uygulanabilirliğini belirlemek için kritik öneme sahiptir. Teknik, örneğin, kontüzyon (darbeye bağlı dokuda değişiklik) gibi travma ve doğrudan temas sonucu oluşan yaralanmaları önlemede etkisizdir. Bununla birlikte, aşırı kullanım ve temassız yaralanmalar hedeflenebilir. Bazı yazarlara göre (16, 17) temassız yaralanmalar esas olarak belirli bir aktivite için gereken taleplerden yetersiz iyileşmeden kaynaklanmaktadır.
Çalışmanın sonuçları, profesyonel bir ortamda yaralanma riskini azaltmak için termografinin uygulanması açısından umut verici görünse de, öncü niteliği göz önüne alındığında, bu çalışmanın sonuçlarına ihtiyatla yaklaşılmalıdır. Bu çalışmanın sınırlamalarından biri, antrenör ekibinin kararı nedeniyle sadece tek bir sezon öncesi dönemde gerçekleştirilmiş olmasıdır. Kızılötesi termografinin sadece sezon öncesi dönemde değil, tüm sezon boyunca ve çeşitli sezonlarda uygulanması, bu ilk sonuçları doğrulamak ve pekiştirmek için kullanılabilir. Bu teknolojinin her iki cinsiyetten, farklı yaş gruplarından veya hatta diğer spor dallarındaki oyuncularda uygulanmasına yönelik daha fazla araştırma yapılabilir. Son olarak, cilt sıcaklığının, küresel konumlandırma sistemleri, beslenme ve dinlenme sonuçları gibi bir sporcunun iç ve dış yükünü kontrol etmek için kullanılan diğer parametrelerle ilişkisinin incelenmesi şiddetle tavsiye edilebilir.
1. Noya Salces J, Gómez-Carmona PM, Gracia-Marco L, Moliner-Urdiales D, Sillero-Quintana M. Epidemiology of injuries in first division Spanish football. J Sports Sci. 2014;32(13):1263–1270. PubMed ID: 24787731 doi:10.1080/02640414.2014.884720
2. Ekstrand J, Hägglund M, Waldén M. Epidemiology of muscle injuries in professional football. Am J Sports Med. 2011;39(6):1226–1232. PubMed ID: 21335353 doi:10.1177/0363546510395879
3. Drew MK, Finch CF. The relationship between training load and injury, illness and soreness: a systematic and literature review. Sports Med. 2016;46(6):861–883. PubMed ID: 26822969 doi:10.1007/s40279-015-0459-8
4. Monajati A, Larumbe-Zabala E, Goss-Sampson M, Naclerio F. The effectiveness of injury prevention programs to modify risk factors for non-contact anterior cruciate ligament and hamstring injuries in uninjured team sports athletes: a systematic review. PLoS One. 2016;11(5):e0155272. PubMed ID: 27171282 doi:10.1371/journal.pone.0155272
5. Ekstrand J, Lundqvist D, Davison M, D’Hooghe M, Pensgaard AM. Communication quality between the medical team and the head coach/manager is associated with injury burden and player availability in elite football clubs. Br J Sports Med. 2019;53(5):304–308. doi:10.1136/bjsports-2018-099411
6. Dallinga JM, Benjaminse A, Lemmink KA. Which screening tools can predict injury to the lower extremities in team sports? A systematic review. Sports Med. 2012;42(9):791–815. PubMed ID: 22909185 doi:10.1007/BF03262295
7. James C, Richardson A, Watt P, Maxwell N. Reliability and validity of skin temperature measurement by telemetry thermistors and a thermal camera during exercise in the heat. J Therm Biol. 2014;45:141–149. PubMed ID: 25436963 doi:10.1016/j.jtherbio.2014.08.010
8. Hildebrandt C, Raschner C, Ammer K. An overview of recent application of medical infrared thermography in sports medicine in Austria. Sensors. 2010;10(5):4700–4715. doi:10.3390/s100504700
9. Zaproudina N, Varmavuo V, Airaksinen O, Närhi M. Reproducibility of infrared thermography measurements in healthy individuals. Physiol Meas. 2008;29(4):515–524. PubMed ID: 18401069 doi:10.1088/0967-3334/29/4/007
10. Côrte AC, Pedrinelli A, Marttos A, Souza IFG, Grava J, José Hernandez A. Infrared thermography study as a complementary method of screening and prevention of muscle injuries: pilot study. BMJ Open Sport Exerc Med. 2019;5(1):e000431. PubMed ID: 30687515 doi:10.1136/bmjsem-2018-000431
11. Moreira DG, Costello JT, Brito CJ, et al. Thermographic imaging in sports and exercise medicine: a Delphi study and consensus statement on the measurement of human skin temperature. J Therm Biol. 2017;69:155–162. PubMed ID: 29037377 doi:10.1016/j.jtherbio.2017.07.006
12. Fernández-Cuevas I, Marins JCB, Lastras JA, et al. Classification of factors influencing the use of infrared thermography in humans: a review. Infrared Phys Technol. 2015;71:28–55. doi:10.1016/j.infrared.2015.02.007
13. Ring EF, Ammer K. The technique of infrared imaging in medicine. Thermol Int. 2000;10:7–14.
14. Bandeira F, de Moura MAM, de Souza MA, Nohama P, Neves EB. Pode a termografia auxiliar no diagnóstico de lesões musculares em atletas de futebol? Rev Bras Med Esporte. 2012;18:246–251. doi:10.1590/S1517-86922012000400006
15. Bahr R, Clarsen B, Ekstrand J. Why we should focus on the burden of injuries and illnesses, not just their incidence. Br J Sports Med. 2018;52(16):1018–1021. PubMed ID: 29021247 doi:10.1136/bjsports-2017-098160
16. Jimenez-Rubio S, Navandar A, Rivilla-Garcia J, Paredes-Hernandez V. Validity of an on-field readaptation program following a hamstring injury in professional soccer. J Sport Rehabil. 2019;28(6):1–7. doi:10.1123/jsr.2018-0203
17. Navandar A, Veiga S, Torres G, Chorro D, Navarro E. A previous hamstring injury affects kicking mechanics in soccer players. J Sports Med Phys Fitness. 2018;58(12):1815–1822. PubMed ID: 29327823 doi:10.23736/S0022-4707.18.07852-0